Het ronde huis park – cultuurhistorisch

In de documenten bij de vergunningaanvraag staat te lezen dat de cultuurhistorische paragraaf nog beperkt is ingevuld. Wij zijn zo vrij geweest onze visie vast te geven, wij vinden dit namelijk een uiterst belangrijk deel van de aanvraag.

1906, hoe het begon

Het huidige bos achter het ronde huis hoorde bij het in 1967 afgebroken Ronde Huis. Het park heeft een groot historisch belang, niet alleen omdat het behoorde bij dit bijzondere landhuis. De eigenaar, Frank van Vloten, zoon van de grote vrijdenker Johannes van Vloten, was ingenieur en onder andere beleidsmaker bij de Heidemaatschappij (nu Arcadis). In het eind van de 19e eeuw was de Veluwe kaal en had het stuifzand vrij spel. Nunspeet werd bijna verzwolgen door het stuifzand. Overheden stimuleerden de aanplant van bomen en Frank van Vloten had daar een bijzondere visie op. Hij experimenteerde met nieuwe bosbouw technieken en introduceerde uitheemse soorten. Deze kocht hij, samen met zijn broer Willem (van het Willemsbos) na de eerste wereldoorlog bij failliete boomkwekerijen in Duitsland. In feite heeft Van Vloten een soort proef-bos gecreëerd, een arboretum.

Hoe mooi kan het zijn als dingen uit de kluiten gewassen zijn

Historische bomen

Overal in het oude park kom je nu nog prachtige exemplaren van exotische bomen en struiken tegen zoals thuja’s, azalea’s, palm- of buxusstruik, rhamnus en diverse soorten naald- en loofbomen o.a. valse Christusdoorn, tamme kastanje, rode beuk, Douglas spar, Kaukasische spar, Amerikaanse eik, zilverspar en lariks. Her en der gaat het nog om originele volwassen exemplaren uit die tijd, soms gaat het om jonge nazaten.

Uit de kluiten gewassen thuja’s, ook wel coniferen genoemd. Foto Bram van de Biezen

De vijvers

Ook duidelijk zichtbaar zijn de vele bewerkingen aan de grond. Het merendeel van de vijvers is handmatig aangelegd, zo blijkt uit historische kaarten. De zogenaamde eendenvijver was ooit een natuurlijk ven, maar in beginjaren 1900 is deze voorzien van vangarmen als van een eendenkooi. In het midden was een eiland, Van Vloten had tamme eenden die hier werden gehouden. Deze vangarmen staan nu op de nominatie te worden dicht gegooid, nadat ze jarenlang overwoekerd zijn. Bij de vijver stond een theekoepel, waarvan de resten nu nog zichtbaar zijn. De ‘slangenvijver’, dat is de vijver met de monumentale rododendrons, is kunstmatig aangelegd.

De te verwijderen greppel (links) bij de eendenvijver (rechts). Archief W.D. van den Top.
Geen toelichting nodig

Padenstelsel en samenhang naburige terreinen

Het padenstelsel is destijds aangelegd rondom een zichtlijn, bestaande uit het huidige pad dat vanaf sanatorium Erica liep tot voorbij het grote ven bij huize De Vennen. Dit pad lijkt op basis van historische kaarten uit 1878 oorspronkelijk een perceelsgrens aan te duiden, en bestaat deels nog tussen bijvoorbeeld de slangenvijver en de eendenvijver. Dit pad gaat straks dicht.

Het gebied van Staatsbosbeheer, dat nu zo in de aandacht staat, is omstreeks 5 hectare groot. Het oorspronkelijke park/bos besloeg 360 hectare. Het is dus van belang de cultuurhistorische situatie in samenhang te bezien met de omliggende terreinen. Door het verwijderen van cultuurelementen zoals het wegnemen van een pad, wordt de cultuurhistorische samenhang met aanliggende terreinen, die in bezit zijn van particulieren, definitief verbroken.

Vijver langs de toeristische weg

Even verderop aan de toeristische weg ligt nog een historische vijver die in de plannen van Staatsbosbeheer wordt aangepakt. Deze vijver bestond begin 20e eeuw uit 3 afzonderlijke vijvers met 2 dammen. De huidige structuur is in de afgelopen decennia al eens aangepast door Staatsbosbeheer, waardoor de bodem vermoedelijk lek is geraakt. Er staat tegenwoordig nog wel water in de vijvers maar de waterplanten hebben het grotendeels dicht gemaakt. De vijver zijn in zijn huidige opzet voor het eerst te zien op historische kaarten rond 1930. Er zijn kunstmatige ruggen in het landschap wat erop duidt dat de vijvers zijn gegraven, maar op deze plek was daarvoor ook al een ven. In dit gebied staat ook de kalmia (lepelboom), op de achtergrond bij de vijver staat een rij met verschillende soorten naald- en loofbomen, waarvan enkelen in de plannen van staatsbosbeheer zullen sneuvelen.

Waar mijn actie mee begon. Rode stippen, verstopt achterop schitterende bomen. Archief W.D. van den Top.

Experimentele bosbouw

Tegenover deze vijver langs de weg zijn duidelijk nog de diepe voren in de grond zichtbaar die als historisch belangwekkende experimentele bosbouwmethode aangemerkt moeten worden. De voren zijn steeds moeilijker te herkennen door opslag van jonge boompjes en omgevallen en omgezaagde bomen. De voren behoeven vanuit cultuurhistorische redenen dringend onderhoud. Aan de andere kant van de toeristische weg is nog een dergelijk perceel, maar hier is door bosbewerking weinig meer van te zien.

Het bos is in begin twintigste eeuw voorzien van karrenvrachten ongebluste kalk als meststof, vermoedelijk afkomstig uit de Hoogovens van broer Willem. De kalk werd via het tramlijntje aangevoerd vanaf het NS station.

Historisch belangwekkende restanten Bron: archief W.D. van den Top

Smalspoor

Er zijn nog stukken van het trace van de decauville-smalspoor duidelijk zichtbaar, niet alleen in het stuk van Staatsbosbeheer maar ook in de aanpalende percelen die thans in particuliere handen zijn. Dit spoor, dat liep van het NS-station tot diep in het bos, werd gebruikt om met een paardentram hout af te voeren. Elders op het oude landgoed is bijvoorbeeld nog een fraaie zevensprong en zijn de kruispunten van de paden zo gemaakt dat de paardentram diverse routes kon volgen. Ook zijn uitgravingen of verhogingen in het terrein aangebracht waardoor de tram overal goed kon komen.

Uitgegraven ten behoeve van het smalspoor. Bron: archief W.D. van den Top

Verdwenen vijvers

Op meerdere plekken in het gebied zijn natte plekken aan te wijzen, plekken waar destijds een vijver of een ven hebben gezeten.

Dit voorjaar (2021) is één van deze opgedroogde vijvers door Staatsbosbeheer enigszins opgeschoond van diverse opslag. Maar inmiddels is de vrijgekomen ruimte al weer ingenomen door vingerhoedskruid en ongewenste exoten zoals de Japanse duizendknoop en de Amerikaanse vogelkers. Dat het een vijver is, is duidelijk te zien aan de gegraven omwalling aan de achterzijde. De vijver was wel gemaakt op een vochtige plek, zo blijkt uit oude kaarten van de omgeving. De vijver is in het verleden, naar zeggen door toedoen van Staatsbosbeheer, die uitsluitend werken met groot materieel, lek geraakt.

Vlak bij de plek waar het ronde huis heeft gestaan was ooit een dijkje met aan beide zijden een vijver. Je kunt aan het landschap nog zien dat er ooit een vijver was, maar alles staat al jaren droog. Of dit te wijten is aan eerder onoordeelkundig ingrijpen door Staatsbosbeheer is nu niet meer aan te tonen. Het zou van cultuurhistorisch besef getuigen als deze vijvers weer in oude staat gebracht zouden worden door Staatsbosbeheer.

100 jaar later, zelfde plek. Bron: archief W.D. van den Top

De verkoop

Een deel van het landgoed is tussen 1923 en 1930 verkocht aan de familie Simon Thomas, die er het landgoed De Vennen op stichtten, en de familie Droste (van de chocolade) voor het stichten van landgoed De Roostee. Na het overlijden van Frank van Vloten in 1932 is de grond verkocht aan de houthandelaar NV Nieuw Nunspeet, die eerst het halve bos om kapte en vervolgens failliet ging. De familie Simon Thomas heeft het uit het faillissement kunnen kopen, hield het gebied van de Mythstee en verkocht in 1937 ongeveer 160 hectare aan Staatsbosbeheer. Daarbij is door Staatsbosbeheer verzekerd dat zij het door beplanting weer een mooi aanzicht zouden geven, zo viel destijds te lezen in de Nunspeet Vooruit.

Oorlogshistorie

Het Ronde Huis gebied is tijdens de eerste wereldoorlog deels aangelegd door Belgische vluchtelingen, die in Vluchtoord Nunspeet werden opgevangen in het toenmalige neutrale Nederland. Deze vluchtelingen kregen bij Frank van Vloten de mogelijkheid betaald werk te verrichten. De leiding van het ‘Belgenkamp’ was overigens van mening dat hij zijn werkers teveel salaris betaalde, blijkens correspondentie in het Rijksarchief.

Luchtfoto 1930 Archief W.D. van den Top. Toelichting in geel van mezelf. De kaart geeft goed inzicht in de structuur van de paden en aanplant. Duidelijk zichtbaar is de zichtlijn die in de plannen ongedaan wordt gemaakt.

Hetzelfde gebied is ook in de periode voor en tijdens de tweede wereldoorlog gebruikt in het kader van de werkverschaffing en de arbeidsdienst. Op het veld voor het ronde huis stonden diverse barakken waar de werklozen uit het westen verbleven in de periode dat ze in dit gebied boswerkzaamheden verrichten. Na de bevrijding zijn de barakken nog enkele jaren gebruikt om evacués uit Arnhem op te vangen. Elders in dit Zandenbos is een opstelplaats geweest voor de V4 bommenwerper (de Rheinbote). Vanuit de Nunspeetse bossen zijn bommen gericht op de Antwerpse haven, deze misten hun doel en kwamen neer op de stad Gent.

Tenslotte

Het Ronde Huis treft u niet meer aan. Afgebroken in 1967. Her en der kun je nog wel bakstenen of stukken beton vinden, onder de grond zitten nog veel resten. Op de plek waar het huis ooit stond is nu een oerwoud met jonge esdoornboompjes. Het huis spreekt ook nu nog veel mensen tot de verbeelding door de vele bizarre verzinsels.

Staatsbosbeheer heeft omstreeks 2012 een cultuurhistorische beschrijving gemaakt, waarbij ook een streefbeeld en maatregelen zijn voorgesteld. Deze voorstellen zijn nooit uitgevoerd. Wij zijn sterk voorstander voor het afstoffen van deze plannen en te kijken hoe de cultuurhistorische waarde van dit gebied gecombineerd kunnen worden met de hedendaagse eisen rondom PAS en andere milieuvraagstukken. Deze combinatie natuur en historie is zo uniek, daar moeten we zuinig op zijn.

Deze plannen van destijds (Publicatie Staatsbosbeheer) worden nu overboord gezet.